Onjo 08 augustus 2012
Het Tv- en radioseizoen zit er al een paar weken op. Argos, Reporter International en ZEMBLA bereiden zich weer voor op het komende seizoen. Terugkijkend op het afgelopen jaar valt een ding op: de afwezigheid van uitzendingen over de financiële en economische crisis in Europa. Hoe komt dat? En wat hebben de onderzoeksprogramma’s precies gemist? We praten er over met Adriaan Schout, EU-deskundige van Instituut Clingendael.
‘Europa is een normaal onderwerp geworden,’ begint Schout goed geluimd. De EU-deskundige is van mening dat er meer diepgang moet komen in de berichtgeving over de crisis in Europa maar klaagt niet over de aandacht die het thema krijgt in de media. ‘Pak een krant en je ziet er heel veel over terug.’ De afwijzing van de Europese grondwet in 2005 heeft er volgens Schout aan bijgedragen dat Europa een ‘normaal’ onderwerp is geworden. Er wordt meer geschreven en gesproken over het functioneren van de EU dan ooit te voren, zo lijkt.
De afwijzing van de grondwet heeft dus een positief effect gehad?
‘Ik zou het woord positief niet gebruiken want ik heb zelf niet voor de grondwet gestemd. Ik vond het ook altijd heel raar dat mensen in voor of tegen Europa spraken aan de hand van je gedrag rond de grondwet.’
Zo werd de campagne wel gevoerd.
‘Ik denk dat er veel mis was met de grondwet maar er was ook veel mis met de campagne, want je kon gerust tegen de grondwet zijn maar wel erg voor Europa. In mijn geval denk ik dat dat opgaat.’
Dat werd niet door iedereen zo uitgelegd. Doordat Schout zijn twijfels uitte, onder andere over het functioneren van het Europees parlement en het draagvlak onder de bevolking, werd hij al snel in een hokje geplaatst. ‘Dan wordt je opeens een PVV-er genoemd maar nu is het vrij algemeen bekend dat je wel mag twijfelen aan bepaalde dingen over Europa, zonder dat je meteen tegen Europa bent. Dat is voor mij natuurlijk een verademing. Ik ben vaak genoeg op bijeenkomsten waarbij uitgesproken federalisten aan tafel zitten. Die hebben maar een doel en traject voor ogen en dat is een federaal Europa. In een aantal opzichten hebben ze theoretisch ook wel enig gelijk maar dat is nooit het hele plaatje.’
Een goed debat over de EU is nu dus mogelijk, maar wat mist u in de berichtgeving over de financieel-economische crisis in Europa?
‘Als de Belgen een slecht economisch beleid voeren dan raken wij failliet. Als er risico’s in Frankrijk zijn dan raakt dat onze economie echt in de fundamenten. Als er Europese verkiezingen zijn – voor het Europees parlement – dan stelt dat vragen aan het democratisch functioneren van ons eigen land en van de rol van Europa daarin. De vragen die Europa ons presenteert vereisen meer aandacht dan alleen het rapporteren van de waan van de dag.’
En dat gebeurt nu teveel?
‘Ja, dat gebeurt nu teveel. De vraag waar het al een hele tijd omdraait, en dat gaat echt over de crisis dus in die context moet je die vraag stellen, is: hoeveel lijken zitten er nog in de Europese kasten?'
'We weten gewoon niet hoe zwak de Spaanse situatie is en dat is voor onze economie echt heel erg belangrijk. Als dat gat van die Spaanse banken groter is dan wij nu denken, dan heeft dat onherroepelijk consequenties voor Franse banken. Voor Nederland was het schrikken toen bekend werd dat Spaanse banken op een koers lagen dat het zou imploderen.’
‘Verwevenheid tussen banken en overheden wordt groter en gaat ons raken’
Schout stelt dat het samenvoegen van regionale banken, zoals bij het Spaanse Bankia gebeurde, een zeer gevaarlijke beleidskeuze is aangezien de banken ‘to big to fail’ worden. Overheden moeten de financiële klappen opvangen. Op het moment dat er een dergelijke samensmelting in Europa plaatsvindt, zouden Nederlandse parlementariërs daar volgens Schout Kamervragen over moeten kunnen stellen. ‘De verwevenheid tussen banken en overheden wordt alleen maar groter en dan kun je zien dat het ons gaat raken. ’ Naast de verwevenheid tussen overheden en banken is het volgens de Europadeskundige van belang dat journalisten de patronen van het liegen over cijfers herkennen. ‘De Grieken liegen, dan is het erger, dan blijkt het nog veel erger, dan krijg je een negatieve spiraal bij de oplossingen. We willen het niet zien.’
Is dat het probleem, dat we het niet willen zien? En wie bedoelt u daarmee? De Europese raad, de commissie?
‘Nee, mijn probleem is dat de journalistiek het niet ziet. Als Europa normaal geworden is, als dit soort problemen zich voordoen, dan volstaat het niet meer om de dagkoersen te verslaan. Dan moeten de patronen zichtbaar worden maar dat is heel erg moeilijk.’
‘Hoe stevig staat ING in zijn schoenen?’
Schout vraagt zich ook af wie de patronen in het liegen van banken herkent. Hij haalt Bankia wederom naar voren. ‘Bankia had een kleine winst voorspeld maar dat bleek een gigantisch verlies te zijn. Ze moesten toegeven dat ze 19 miljard euro tekort kwamen. Toen kwam Hommen van ING in het nieuws -banken zaaien graag paniek- : ‘We hebben 45 miljard exposure in Spanje dus als het daar fout gaat dan raakt dat ook onze nationale trots de ING’. De ING is een enorm grote bank ten opzichte van onze economie, die bovendien al 15 miljard staatssteun heeft. Dus als deze bank voor 45 miljard exposure in Spanje heeft dan zouden er toch wat alarmbellen moet rinkelen. Hoe stevig staat ING nog in zijn schoenen? Kunnen ze dat nog opvangen? Maar de Franse banken hebben veel meer exposure in de zuidelijke landen, Spanje en Italië. Ja, dat moeten we in beeld hebben.’
En dat hebt u nog niet gezien?
‘Nee, ik heb wel wat oppervlakkige schattingen gezien over de exposure in Frankrijk maar ik heb nog geen samenhangend verhaal gezien over wat er gebeurt als Frankrijk gaat schuiven. Wat zijn de risico’s in Frankrijk? Is Frankrijk wel genoeg in beeld? Frankrijk heeft een staatsschuld van om en nabij 90%. Ze hebben een begrotingstekort van iets meer dan 4%. Frankrijk heeft geen speling. 90% staatsschuld is echt tegen het maximum aan wat een land kan hebben. De Spaanse staatsschuld lag ergens rond de 40% toen de ellende begon. Ze hadden nog een buffer maar die is nu bijna helemaal opgesoupeerd. Volgens mij zitten ze nu rond de 80%. Hoe belangrijk is die exposure? Welke verwevenheden zitten daarin? Wat voor scenario’s kun je hier bedenken? De eerste vraag is dus: hoe groot is het probleem in Spanje? De tweede vraag is: wat zijn de uitstralingen naar andere economieën?'
‘Dat is voor het publiek ontzettend belangrijk om te weten want daar zijn wij namelijk mee bezig. We zijn van oplossing naar oplossing aan het gaan. Dit vind ik nu echt een onderwerp voor onderzoeksprogramma’s, om die patronen te herkennen en ook te kijken naar hoe die verwevenheden zich ontwikkelen.’
Waarom denkt u dat dat nu niet gebeurt?
‘Europa is normaal geworden maar journalistiek is nog heel erg nationaal gebleven. Als er over KPMG, een speler waar wij op de snelweg langsrijden, een schandaal te melden is dan zijn dat mooie verhalen voor onszelf. Maar we hebben nog niet gezien dat economische verwevenheid inhoud dat we onze grenzen moeten verleggen willen we zien hoe we onze problemen wel of niet kunnen oplossen.’
Bezoek voor meer informatie over actuele Europese vraagstukken EUFORUM, een project van het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen 'Clingendael'.
