22 december 2009
12 % van de ambtenaren in Nederland had in 2006 en 2007 een vermoeden over een misstand. Op een totaal van 1 miljoen zijn dat er toch ruim 120.000. Er komt nu eindelijk een volwassen regeling, waarmee ze de klok kunnen luiden. De VARA heeft er een jaar lang actie voor gevoerd. Het bedrijfsleven blijft echter mijlen ver achter lopen.
Nieuwe klokkenluidersregeling
Op 1 januari 2010 kunnen de champagneflessen ontkurkt worden: er komt een échte klokkenluidersregeling voor de rijksoverheid (inclusief de politie). Nederland voldoet hiermee eindelijk aan de norm van de Raad van Europa en de Verenigde Naties. Vertrouwelijke en externe melding wordt mogelijk, een betere rechtsbescherming wordt geregeld en ruimer melden van misstanden wordt mogelijk.
Klokkenluidersregeling niet voor bedrijven
Maar, klokkenluiders in het bedrijfsleven ontberen deze bescherming. Het blijft slechts bij de uiterst onbekende voorbeeld-klokkenluidersregeling van de Stichting van de Arbeid (STAR). 73 procent van de werkgevers en 64 procent van werknemers heeft er nog nooit van gehoord. Slechts 1 op de 10 bedrijven een klokkenluiderprocedure heeft ingesteld.
Wel voor ambtenaren
Maar voor de ambtenaren wordt het beter. Er komen ruimere mogelijkheden van melding van een misstand. Ook voormalige ambtenaren en uitzendkrachten en freelancers kunnen een melding doen. Misstanden worden daarbij ook nog eens ruimer omschreven. In de huidige regeling staan verzwarende kwalificaties als “grove”, “groot en “zeer”, die worden geschrapt. Belangrijk voor de melder is dat deze vanaf 1 januari kan kiezen tussen het openlijk melden bij een leidinggevende en het vertrouwelijk melden bij zijn vertrouwenspersoon. De mogelijkheid extern te melden, nu nog de Commissie integriteit overheid, wordt verbeterd. Er komt een onderzoeksinstituut voor in de plaats. Ten slotte mag iemand er niet aan onderdoor gaan als hij de klok luidt: hij mag niet benadeeld worden vanwege de melding.
Advies en verwijspunt klokkenluiden
Ook komt er een Advies en verwijspunt klokkenluiden, die voor zowel de overheid als het bedrijfsleven gaat functioneren. Waarschijnlijk gat de Nationale Ombudsman hier een rol in spelen. Het oprichten van dit Advies en verwijspunt klokkenluiden is niet helemaal over rozen gelopen. Minister Ter Horst was voorstander van een meldpunt waar ‘ambtenaren en werknemers hun vermoedens van misstanden veilig, vertrouwd en eenvoudig moeten kunnen melden’. De Stichting van de Arbeid was daar echter tegen en melde in april 2009 geen behoefte te hebben ‘aan een instantie die zelfstandig vermoedens van misstanden kan onderzoeken’. In juli 2009 bleek al dat de minister zich hierbij heeft neergelegd. Het op te richten Advies en verwijspunt klokkenluiden zou niet meer worden dan een instituut dat informatie en advies geeft, dat doorverwijst, een luisterend oor biedt en zicht houdt op het proces.
Uiteindelijk wordt het niet veel meer dan dat. Adviseren en ondersteunen, expertise bieden en trends en patronen signaleren. Het instituut moet zoveel mogelijk preventief en deëscalerend werken.
Eigen onderzoek mag het Advies en verwijspunt klokkenluiden dus niet gaan doen. Verder dan het helpen van (potentiële) klokkenluiders hun zaak 'panklaar' aan te leveren bij de bevoegde instantie zoals OM, toezichthouder of inspectiedienst mag het Advies en verwijspunt klokkenluiden niet gaan.
Klokkenluiders in het bedrijfsleven komen er ondertussen nog steeds bekaaid af. Het advies van de Stichting van de Arbeid om het Advies en verwijspunt geen eigen onderzoeksmogelijkheden te geven is volledig overgenomen. Het concrete actieplan voor het bedrijfsleven, dat de Tweede Kamer graag wilde werd door Ter Horst in april dit jaar al naar de prullenbak verwezen.
De VARA heeft in van midden 2008 tot halverwege 2009 actie gevoerd voor een beter rechtspositie voor klokkenluiders. De actie startte op 20 april 2008 met de ZEMBLA special "Klokkenluiders in de kou". Diverse andere radio en televisie programma's, waaronder Argos ("Argos onderzocht het lot van drie klokkenluiders bij de overheid") en NOVA ("Zaak-Spijkers: gebed zonder end"? deden mee.
De VARA zette een speciale actiesite op (www.klokkenluiders.tv) van waaruit duizenden mensen een petitie ondertekenden ter ondersteuning van een betere regeling voor klokkenluiders. In mei 2009 werd de actie afgesloten. Op 29 mei zond Argos een special uit over de stand van zaken, waarvan een kort videoverslag op OnJo is te bekijken. De actie is gestopt, maar de aandacht die blijft.
